Cúng tất niên là nghi lễ khép lại một năm âm lịch trong đời sống văn hóa người Việt, diễn ra vào những ngày cuối tháng Chạp, trước thời khắc giao thừa. Đây là nghi thức đánh dấu sự hoàn tất chu trình cũ và chuẩn bị bước sang năm mới, đồng thời là dịp để mỗi gia đình báo cáo với tổ tiên, thần linh về một năm đã qua và gửi gắm những mong cầu cho chặng đường sắp tới.
Về mặt biểu tượng, mâm cỗ tất niên là sự kết tinh của quan niệm sống và tín ngưỡng dân gian. Theo các tài liệu nghiên cứu về Tết cổ truyền và văn hóa tín ngưỡng người Việt, mâm cỗ ngày tất niên không đơn thuần là thực phẩm dâng cúng, mà còn đại diện cho tinh thần gia đình, đạo hiếu và ước vọng sung túc. Nguyên tắc “tam sinh ngũ vị” – kết hợp món mặn, món ngọt, món chua – phản ánh quan niệm cân bằng âm dương. Sự phong phú về món ăn và màu sắc hài hòa trên mâm cỗ cũng cho thấy niềm tin rằng một năm mới đủ đầy khởi đầu từ một lễ nghi chu toàn.
Ảnh: Tư liệu
Bàn thờ gia tiên luôn cần các vật phẩm cơ bản: hương và đèn tượng trưng cho sự kết nối giữa âm và dương; mâm ngũ quả gồm năm loại trái cây tươi, chứa đựng ước nguyện về tài lộc, sức khỏe, bình an; hoa tươi và vàng mã tạo nên không khí trang nghiêm. Mâm cỗ mặn hoặc chay thường được đặt ở bàn con phía dưới bàn thờ chính để bảo đảm bố cục cân đối.
Mâm lễ có thể là lễ chay, lễ mặn hoặc kết hợp cả hai, tùy quan niệm của gia chủ. Dù theo hình thức nào, mâm lễ cũng cần có một bát cơm lồng úp đầy và bốn bát cơm lưng, cùng hương, đèn, nước sạch, trà, rượu, trầu cau và vàng mã. Điều cốt lõi nằm ở sự thành tâm hơn là mức độ thịnh soạn.
Ảnh: Tư liệu
Bên cạnh nghi thức dâng hương, văn khấn cũng giữ vai trò quan trọng trong lễ tất niên. Nội dung các bài văn khấn thường thể hiện sự biết ơn một năm bình an, đồng thời cầu mong năm mới hanh thông, gia đạo yên ấm.
Sau nghi lễ, bữa cơm tất niên trở thành khoảnh khắc sum họp. Trong không gian ấy, các thế hệ cùng nhìn lại một năm đã qua, chia sẻ câu chuyện gia đình. Sự nối tiếp tự nhiên giữa nghi thức thờ cúng và bữa ăn chung cho thấy sự gắn bó mật thiết giữa đời sống tâm linh và sinh hoạt thường nhật của người Việt.
Dù cùng chung tinh thần tri ân và cầu chúc năm mới an lành, mâm cỗ tất niên ở ba miền có sự khác biệt rõ nét về khẩu vị, cách bài trí và quan niệm ẩm thực. Những khác biệt này được hình thành từ điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt và lịch sử văn hóa riêng của từng vùng. Qua mâm cỗ cuối năm, có thể nhận diện phần nào diện mạo đời sống và tính cách cộng đồng ở mỗi miền.
Tất niên miền Bắc
Mâm cúng miền Bắc thường được sắp đặt theo bố cục cân xứng, đề cao tính quy cách. Bánh chưng tượng trưng cho đất trong quan niệm âm dương ngũ hành; xôi gấc đỏ biểu trưng cho sự may mắn; canh măng thể hiện sự trường tồn; cùng những món quen thuộc của ngày Tết miền lạnh như giò lụa, thịt đông và gà luộc.
Ảnh: Tư liệu
Tại Hà Nội, mâm cỗ thường có xôi gấc, bánh chưng, dưa hành, nem, giò thủ, gà luộc, thịt đông; có thể bổ sung bóng xào thập cẩm, miến xào mề gà. Trước đây, người Hà Nội chú trọng cấu trúc 4 bát 4 đĩa, gia đình khá giả có thể chuẩn bị 6 hoặc 8 bát đĩa. Cách bài trí này phản ánh nếp sống coi trọng sự đầy đủ và trật tự của những gia đình có nhiều thế hệ cùng chung sống.
Tất niên Miền Trung
Mâm cỗ tất niên miền Trung là sự giao thoa giữa giữa truyền thống dân gian và dấu ấn ẩm thực cung đình Huế. Các món ăn được chế biến đậm đà, nhiều gia vị, phù hợp với khẩu vị địa phương. Bánh tét Huế, giò lụa, miến xào hoặc miến nấu lòng gà, cá kho, nem chua, ram, gỏi, thịt heo luộc ăn kèm tôm chua thường xuất hiện trong mâm cỗ.
Ảnh: Tư liệu
Điểm đặc trưng của miền Trung là các món thịt muối hoặc thịt ngâm mắm – phương thức bảo quản truyền thống giúp thực phẩm giữ được lâu trong điều kiện thời tiết nắng nóng. Số lượng món thường từ bảy món trở lên. So với miền Bắc, cách bày biện có phần giản lược hơn nhưng vẫn bảo đảm sự trang trọng trong không gian thờ cúng.
Tất niên miền Nam
Mâm cỗ miền Nam mang sắc thái phóng khoáng của vùng sông nước. Thịt kho với miếng thịt vuông, quả trứng tròn, gợi hình ảnh trời tròn đất vuông, biểu trưng cho sự trọn vẹn. Canh khổ qua nhồi thịt gửi gắm mong ước “cái khổ sẽ qua đi”, những khó khăn của năm cũ được gác lại.
Ảnh: Tư liệu
Bên cạnh đó là gỏi tôm thịt, chả giò, dưa kiệu ăn kèm tôm khô, bánh tét với nhiều loại nhân mặn ngọt. Nguồn sản vật phong phú của vùng nhiệt đới khiến mâm cỗ thêm đa dạng về nguyên liệu và cách chế biến. Trong quan niệm người Nam Bộ, Tết là dịp sum vầy, vì vậy món ăn hướng đến sự chia sẻ và không khí vui xuân hơn là sự cầu kỳ hình thức.
Dù có sự khác biệt về nguyên liệu và khẩu vị, mâm cúng tất niên ở cả ba miền đều hướng về một giá trị chung: tri ân tổ tiên, gìn giữ nếp nhà và mở đầu năm mới bằng sự đủ đầy. Trong bối cảnh đời sống thay đổi, nghi lễ có thể linh hoạt, song tinh thần sum họp và lòng thành kính vẫn là yếu tố xuyên suốt trong phong tục này.
Thực hiện: Bảo Trân
Xem thêm:
Những nghi thức đêm giao thừa đến ngày Tết
