Nghề làm quỳ vàng ở Kiêu Kỵ không chỉ tồn tại như sinh kế, mà như nghi lễ lặp lại qua thế hệ. Nguồn gốc của nghề gắn với cụ tổ Nguyễn Quý Trị – vị tiến sĩ triều Lê Cảnh Hưng. Trong chuyến đi sứ năm 1763, ông học được kỹ nghệ dát vàng bạc trang trí hoành phi, câu đối. Khi trở về, ông truyền lại cho dân làng Kiêu Kỵ, mở ra một nghề mới song hành cùng lịch sử trang trí kiến trúc cung đình và tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Quỳ đang trong công đoạn đánh, cần được bật ra để toát hơi, làm nguội, tránh cho quỳ bị rách khi tích nhiệt cao.
Công đoạn buộc quỳ của người làng Kiêu Kỵ, phần việc này thường dành cho nữ.
Nhờ vị trí gần kinh thành Thăng Long, quỳ vàng Kiêu Kỵ nhanh chóng hiện diện trong những công trình lớn nhỏ, từ cung điện vua chúa xưa, rồi đình, chùa, đền miếu, nhà thờ họ. Bao lam chạm rồng phượng, liễn đối, tượng thờ, đại tự, sập gụ, tủ chè… đều cần đến lớp ánh kim mỏng ấy như một lớp áo khoác mĩ miều, để chủ thể càng thêm nổi bật, sang quý, đẹp mãi cùng thời gian. Theo nghệ nhân Lê Bá Chung – người làng Kiêu Kỵ – quỳ vàng không chỉ là vật liệu trang trí mà là “linh hồn thị giác” của kiến trúc cổ. Trong không gian đình chùa, sắc vàng không chói lóa mà trầm mặc, hòa cùng màu gỗ, lớp sơn son và ánh sáng tự nhiên. Theo thời gian, lớp vàng phai nhẹ, bề mặt gỗ sẫm lại, tất cả kết hợp thành một mỹ cảm rất riêng: vừa uy nghi, vừa gần gũi, vừa mang dấu ấn thuần Việt, bền bỉ cùng thời gian.
Bát bửu Công giáo sơn son thếp vàng, một tiếp biến văn hóa được Việt hóa khi Công giáo vào Việt Nam.
Thế nhưng, ánh vàng ấy từng đứng trước nguy cơ lụi tàn. Những năm 1980 đánh dấu giai đoạn khó khăn nhất của làng nghề. Nhiều gia đình bỏ nghề, cả làng chỉ còn vài hộ giữ búa đánh quỳ. “Đó là những năm buồn nhất”, ông Chung nhớ lại: “Sản phẩm làm ra không bán được, nghệ nhân kỳ cựu không còn việc để làm”. Không chấp nhận để nghề tổ mai một, ông rong ruổi khắp các làng nghề sơn mài, điêu khắc gỗ quanh Hà Nội, rồi xuống tận Nam Định, Hải Phòng, tìm nơi tiêu thụ quỳ vàng. Mỗi chuyến đi là một cuộc giữ lửa âm thầm, chỉ với mong muốn tiếng búa trong làng không tắt.
Đài thờ với những kỹ thuật đục chạm trang trí và sơn thếp mang phong cách đặc trưng của mỹ thuật cung đình thời Nguyễn.
Từ những nỗ lực bền bỉ ấy, quỳ vàng Kiêu Kỵ dần quay trở lại đời sống mỹ thuật. Ban đầu là trong các công trình phục dựng di tích, sau đó mở rộng sang tranh sơn mài, đồ thờ và cả nội thất mỹ thuật đương đại. Song hành với nghề làm quỳ là hệ thống nghi lễ nghề nghiệp được gìn giữ nghiêm cẩn. Hằng năm, cứ đúng ngày 12 tháng Giêng, các gia đình làm nghề ở Kiêu Kỵ mang lễ vật đến điện thờ trong nhà Tràng cúng Tổ, rồi trở về khai búa đánh quỳ cho một năm mới. Trong ánh nắng đầu Xuân, những lá quỳ mỏng như thêm lấp lánh trên mặt bàn gỗ. Chúng không chỉ là vàng, mà là ký ức, là tín ngưỡng, là thẩm mỹ để tôn vẻ đẹp trang trí cho nhiều chi tiết kiến trúc đã đi qua hàng thế kỷ. Ở Kiêu Kỵ, mỗi nhịp búa vang lên không chỉ để tạo ra vật liệu, mà để giữ cho một vẻ đẹp thuần Việt tiếp tục sống cùng hiện tại – lặng lẽ nhưng bền bỉ, như chính lớp ánh kim mỏng manh phủ trên những công trình của thời gian.
Nghề quỳ vàng đang dần trở lại thời vàng son, sản phẩm từ Kiêu Kỵ phân phối khắp cả nước.
Chữ Đức sơn son thếp vàng ở đình Vũ Thạch, làm giữa Thu năm 1877 (Tự Đức Đinh Sửu).
Người Việt giữ nghề Việt
Nghệ thuật tượng thờ, kỹ thuật chạm khắc, cùng những tỉ mỉ của cẩn ốc xà cừ, thếp vàng bạc là chuỗi nghề truyền thống lâu đời. sản phẩm tạo ra đều là niềm tự hào, ngưỡng mộ để người Việt thêm chuyên tâm giữ nghề Việt, cho hôm nay và cả mai sau.
Thực hiện chuyên đề: Nguyễn Đình
Xem thêm:
