Vào khoảnh khắc giao thừa, hàng triệu gia đình Việt thắp nén hương trên bàn thờ tổ tiên, một nghi thức được lặp lại qua nhiều thế hệ như điều tất yếu. Song không phải tập tục nào cũng giữ được sức sống như thế. Một số lùi dần vào ký ức, một số khác được tiếp nối với hình thức biến đổi, trong khi có những nghi thức gần như bất biến trước dòng chảy của thời gian. Dù cách đón Tết ngày nay đã có nhiều khác biệt, từ đêm giao thừa với nghi lễ cúng tổ tiên và chương trình truyền hình, đến sáng mùng 1 với tục xông đất hay trao phong bao lì xì, tinh thần khép lại năm cũ và mở ra năm mới vẫn hiện diện rõ nét trong đời sống, với điểm chung là gửi gắm khát vọng xua tan những điều chẳng lành và đón nhận một năm mới đầy thuận lợi.
Khói hương đêm giao thừa
Ảnh: Phan Huy
Ảnh: Tư liệu
Lễ cúng giao thừa vẫn là nghi thức quan trọng nhất của đêm ba mươi Tết. Dù mâm cỗ được chuẩn bị công phu hay giản dị, dù cúng trong nhà hay làm lễ ngoài trời, bản chất của nghi lễ không hề thay đổi. Đó là cuộc đối thoại giữa người còn sống và người đã khuất, giữa năm cũ vừa khép lại và năm mới sắp mở ra. Khi xã hội ngày càng phát triển, nhiều tập tục đã được điều chỉnh cho phù hợp với nhịp sống, song việc thắp hương vào khoảnh khắc giao thừa vẫn được duy trì. Khoảnh khắc ấy trở thành dịp để các thành viên trong gia đình tạm dừng công việc, quây quần bên nhau và suy ngẫm về những gì đã qua cũng như những dự định phía trước, như một cách tạo điểm tựa tinh thần cho khởi đầu mới.
Xông đất đầu năm
Tục xông đất còn gọi là xông nhà hay đạp đất, vẫn được duy trì từ nông thôn đến thành phố, và là một trong những phong tục Tết còn lưu truyền rõ nét đến nay. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, mỗi gia đình được xem như một địa vực riêng, và người đầu tiên bước vào địa vực ấy sau khoảnh khắc giao thừa chính là người xông đất. Từ lâu, người Việt tin rằng vị khách đầu năm có thể ảnh hưởng đến vận may, công việc và không khí của cả gia đình trong suốt năm mới, bởi ngày mùng 1 được xem như khởi đầu mang tính dự báo cho cả năm.
Phong bao đỏ và mâm cơm Tết
Theo nhiều tài liệu văn hóa phương Đông, lì xì có nguồn gốc từ Trung Hoa cổ đại. Từ “lì xì” được cho là xuất phát từ “利市” (đọc theo tiếng Quảng Đông là “lei si”), mang ý nghĩa may mắn, thuận lợi và thịnh vượng.
Một truyền thuyết kể rằng đêm giao thừa xưa thường xuất hiện yêu quái làm trẻ nhỏ sợ hãi, nên cha mẹ gói tiền trong giấy đỏ đặt cạnh gối để xua đuổi điều xấu xa. Từ đó hình thành tục tặng tiền trong bao đỏ với ý nghĩa cầu bình an. Theo thời gian, phong tục này lan sang nhiều quốc gia Á Đông, trong đó có Việt Nam, và được điều chỉnh cho phù hợp với từng bối cảnh văn hóa.
Ảnh: Tư liệu
Lì xì đầu năm hiện nay không còn giới hạn ở phong bao đỏ trao tay, khi nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, có thể gửi tiền kèm lời chúc qua phương thức chuyển khoản ngay trong đêm giao thừa. Mâm cơm tất niên cũng có thể được đặt sẵn thay vì tự tay chuẩn bị như trước. Dù cách thức thực hiện thay đổi theo điều kiện sống và công nghệ, ý nghĩa chính của lì xì vẫn là lời chúc phúc may mắn, còn bữa cơm cuối năm là dịp để các thành viên trong gia đình quây quần bên nhau.
Mâm cơm Tết miền Bắc. Ảnh: Tư liệu
Mâm cơm Tết miền Nam. Ảnh: Tư liệu
Cây nêu và nồi bánh chưng trong bối cảnh đô thị hóa
Lễ dựng nêu, hay còn gọi là lễ Thượng tiêu, từng là nghi thức mở đầu Tết Nguyên đán ở nhiều vùng tại Việt Nam. Khi cây nêu cao được dựng lên trước sân, đó được xem như dấu hiệu năm mới chính thức bắt đầu. Theo quan niệm dân gian, cây nêu có ý nghĩa xua đuổi điều xấu, cầu mong một năm bình an. Truyền thuyết kể rằng người xưa treo vật dụng trên ngọn tre để ngăn quỷ dữ quay lại quấy nhiễu dịp đầu năm.
Ảnh: Phan Huy
Tùy từng địa phương, trên ngọn nêu có thể treo chuông đất, giấy vàng mã hay nhành lá tượng trưng. Dưới thời quân chủ, lễ dựng nêu còn được tổ chức trong hoàng cung như một nghi thức quan trọng. Ngày nay, phong tục này ít xuất hiện ở đô thị, thay vào đó là đào, mai, quất…, nhưng ở một số vùng quê, cây nêu vẫn được dựng như một biểu tượng nhắc nhớ về Tết truyền thống.
Ngày nay, khi không gian sống đô thị thay đổi, cây nêu hiếm khi xuất hiện ở chung cư hay phố xá, không hẳn vì người ta quên ý nghĩa của cây nêu, mà chủ yếu do điều kiện không gian không còn phù hợp. Hình ảnh cây nêu nay phổ biến hơn ở làng quê hoặc trong các hoạt động phục dựng văn hóa. Tương tự, việc gói bánh chưng từng là sinh hoạt tập thể kéo dài suốt đêm trong xóm làng, còn ở thành phố, nhiều gia đình chọn mua sẵn để tiết kiệm thời gian. Dẫu vậy, tập quán gói bánh vẫn được duy trì dưới những hình thức khác, như hoạt động ngoại khóa ở trường học hay sự kiện cộng đồng tại khu dân cư.
Đọc thêm về cây nêu: Cây nêu: Nhịp cầu thiêng liêng nối đất và trời
Tiếng pháo năm mới
Tiếng pháo từng là âm thanh quen thuộc của đêm giao thừa, vừa đánh dấu thời khắc chuyển năm vừa gắn với những quan niệm dân gian về xua đuổi điều không may. Khi việc đốt pháo cá nhân bị hạn chế vì lý do an toàn, các màn bắn pháo hoa tập trung tại điểm được cấp phép trở thành hình thức thay thế. Không gian đón giao thừa vì thế cũng mở rộng, từ phạm vi gia đình ra quảng trường, khu dân cư và các khu vực công cộng.
Hình ảnh pháo Tết xưa. Ảnh: sưu tầm
Cùng với pháo hoa là những hoạt động giải trí tập thể như đêm nhạc, sự kiện đường phố hay chương trình countdown, thu hút đông đảo người tham gia, đặc biệt là giới trẻ. Nhiều người chọn đón giao thừa ngoài phố rồi trở về nhà sau đó, hoặc kết nối với gia đình qua cuộc gọi và tin nhắn chúc Tết. Trải nghiệm giao thừa vì vậy không còn giới hạn trong một không gian cố định mà diễn ra đồng thời ở nhiều bối cảnh khác nhau.
Ảnh: Nguyễn Khánh Vũ Khoa
Sự thay đổi này có thể làm dịch chuyển cách hiểu về đoàn tụ trong thời khắc giao thừa, nhưng đang dần được xã hội chấp nhận. Nếu trước đây đoàn tụ thường được hiểu là sự hiện diện đầy đủ của các thành viên trong gia đình đúng khoảnh khắc chuyển giao, thì hiện nay khái niệm này linh hoạt hơn, khi các gia đình chấp nhận để người trẻ trải nghiệm không khí bên ngoài, đồng thời vẫn duy trì những nghi thức cốt lõi như thắp hương, chúc Tết và hẹn gặp đầu năm.
Giao thừa trên sóng truyền hình
Từ không gian gia đình đến truyền thông đại chúng, sự thay đổi diễn ra một cách tự nhiên theo thời gian. Chương trình truyền hình luôn là một nét đặc trưng không thể thiếu của dịp Tết, đặc biệt là đêm ba mươi và thời khắc giao thừa. Ngoài các chương trình giải trí, lời chúc Tết của lãnh đạo Đảng và Nhà nước cũng là một nghi thức mang tính kết nối cộng đồng và định hướng tinh thần cho năm mới.
Trong nhiều năm, những chương trình đặc biệt của nhiều kênh truyền hình đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của đêm giao thừa, vừa để giải trí, vừa như cột mốc báo hiệu khoảnh khắc chuyển năm. Khi các chương trình này không ngừng điều chỉnh hình thức và nội dung để phù hợp với thói quen đón Tết đang thay đổi, có thể thấy truyền hình cũng đang tìm cách duy trì vai trò của mình. Điều này phản ánh cách công chúng ngày nay tiếp nhận nội dung linh hoạt hơn, đặc biệt khi thế hệ trẻ dành nhiều thời gian cho các nền tảng số và theo dõi chương trình theo nhu cầu cá nhân.
Thực hiện: Vy Dương
Xem thêm:
Thịt kho trứng: Món ăn ngày Tết quen thuộc với cách hầm chậm phương Tây
